W populacji europejskiej pacjenci powyżej 65. roku życia stanowią około 15 proc., natomiast zażywają ponad 40 proc. wszystkich przepisywanych leków. Jak wynika z badań ankietowych, populacja ta chętnie stosuje również leki dostępne bez recepty oraz suplementy diety, co pociąga za sobą ryzyko wystąpienia niekorzystnych interakcji z farmakoterapią zaleconą przez lekarza. Im jesteśmy starsi, tym bardziej narażeni jesteśmy na występowanie wielu patologii, które wymagają najczęściej stosowania politerapii.

Do rzadkości należy pacjent w podeszłym wieku, który równocześnie nie stosuje kilku leków. Niestety, zapominamy, że wraz z wiekiem spada aktywność metaboliczna wątroby, pogarsza się wydolność nerek, zmienia się wrażliwość na występowanie polekowych działań niepożądanych. Wszystkie te zmiany muszą zostać uwzględnione podczas stosowania leczenia farmakologicznego.

Ostrożnie z podawaniem benzodiazepin i NLPZ

Jak już wspomniano, ważnym problemem farmakoterapii geriatrycznej są niekorzystne interakcje pomiędzy jednoczasowo podawanymi lekami. A zatem warto zawsze zastanawiać się nad zasadnością stosowania wielu leków, gdyż z jednej strony możemy uzyskać synergiczny efekt terapeutyczny, z drugiej zaś narażamy pacjenta na występowanie polekowych działań niepożądanych o różnym obrazie klinicznym. W terapii należy też unikać podawania leków, które mogą powodować szczególnie częste w populacji pacjentów powyżej 65. roku życia działania niepożądane. Dotyczy to leków o działaniu cholinolitycznym (np. trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, klasyczne neuroleptyki, leki przeciwhistaminowe I generacji), benzodiazepin, szczególnie tych, które w wyniku metabolizmu ulegają przekształceniu do aktywnych metabolitów o długim okresie półtrwania (np. diazepam, klorazepan, nitrazepam), a także niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), które w wyniku zahamowania syntezy prostaglandyn mogą być przyczyną upośledzenia funkcji nerek, zaostrzenia przebiegu niewydolności serca oraz podwyższenia ciśnienia krwi.

Stosowanie NLPZ u pacjentów w podeszłym wieku jest o tyle niebezpieczne, że nierzadko oprócz leków z tej grupy zaordynowanych przez lekarza stosują oni dodatkowo NLPZ w samoleczeniu, co dodatkowo zwiększa znacznie ryzyko uszkodzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego, wątroby oraz nerek. Poza tym NLPZ ograniczają skuteczność terapeutyczną wielu grup leków stosowanych w leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego, np. inhibitorów konwertazy angiotensyny, sartanów, beta-adrenolityków i diuretyków (głównie pętlowych).

Z dużą ostrożnością powinno się również podawać leki złożone stosowane w objawowym leczeniu przeziębienia i grypy, ponieważ w ich skład wchodzą leki przeciwhistaminowe I generacji, które wykazują silny efekt cholinolityczny i mogą równocześnie powodować splątanie i sedację.

Harmonogram przyjmowania leków

Pacjenci w podeszłym wieku wymagają dokładnego rozpisania dawkowania oraz podania pory dnia, w jakiej ma być zażywany lek.
Należy unikać łączenia leków o podobnym profilu działań niepożądanych, których synergizm szczególnie łatwo ujawnia się u starszych pacjentów.

Ważnym elementem jest także określenie celu i czasu trwania farmakoterapii, tak aby zmniejszyć ryzyko odstawienia leku przez samego pacjenta.

Jak wskazują wyniki badań epidemiologicznych, częstym powodem hospitalizacji pacjentów powyżej 65. roku życia jest zaprzestanie przyjmowania leków. Przyczyn tego zjawiska jest wiele, a wśród najważniejszych należy wymienić: brak leku, obawy pacjenta, że lek może zaszkodzić, a także pojawianie się polekowych działań niepożądanych, które budzą niepokój chorego. Stąd zalecenie, aby w farmakoterapii geriatrycznej unikać leków o wąskim przedziale terapeutycznym, co pozwala na zminimalizowanie ryzyka wystąpienia toksyczności w przypadku omyłkowego zażycia większej ilości leku niż przepisano, oraz leków, które łatwo mogą wywoływać objawy z odstawienia przy pominięciu dawki. Zwykle występowanie objawów z odstawienia związane jest z krótkim okresem półtrwania leku.

U pacjentów w podeszłym wieku należy rozpoczynać terapię od niższych dawek niż w populacji pacjentów młodszych, wolniej dochodzić do pełnej dawki terapeutycznej, bacznie obserwując reakcje pacjenta na lek. Uwzględnić trzeba także ewentualne problemy z połykaniem leków, stosując formy płynne lub rozpuszczalne farmaceutyków.

Jeżeli farmakoterapia wymaga monitorowania, np. podczas stosowania doustnych antykoagulantów czy leków przeciwcukrzycowych, pacjent musi otrzymać jasny komunikat, po jakim czasie ma zgłosić się w celu przeprowadzenia odpowiednich badań diagnostycznych.

Jak widać z przedstawionych informacji, leczenie pacjentów w podeszłym wieku wymaga szczególnej uwagi i uwzględnienia zarówno zmian w fizjologii, farmakokinetyce leków, jak i aspektów patofizjologicznych schorzeń, które mogą wpłynąć na efekt leczenia.