Pomimo licznych akcji edukacyjnych, nadal wiele osób nie wie, jak sobie radzić z przebarwieniami. Często walka z nimi jest długa i w dodatku nie zawsze skuteczna. Niektóre z plam mogą być objawem groźnych dla życia schorzeń.
Barwa skóry i różnorodność karnacji uwarunkowana jest zaledwie dwoma barwnikami z grupy melanin. Są to:
- eumelanina - pigment brązowo-czarny,
- feomelanina - barwnik pomarańczowo-czerwony.
Obie melaniny wytwarzane są w znajdujących się w naskórku komórkach zwanych melanocytami. To, jaką mamy barwę skóry, zależy głównie od aktywności melanocytów, czyli od liczby wytwarzanych w nich ziaren melaniny, a nie od liczby melanocytów. Liczba melanocytów w poszczególnych okolicach ciała różni się. Najwięcej występuje ich w okolicy narządów płciowych (ponad 2000 na cm2 skóry), znaczna liczba znajduje się także w skórze policzków (1200-1300 na cm2).
Powstawanie melanin to naturalny proces ochrony skóry przed promieniami ultrafioletowymi. Chemicznie, melaniny są złożonymi barwnikami (polimerycznymi barwnikami azotowymi), powstającymi w wyniku reakcji oksydacji i polimeryzacji z aminokwasu o nazwie tyrozyna, która jest głównym enzymem odpowiedzialnym za syntezę obu barwników.

Od czego zależy wytwarzanie melaniny?

Głównym czynnikiem mającym wpływ na powstawanie ciemnych plam na skórze są predyspozycje genetyczne. U ponad 30 proc. pacjentów występowały one u kogoś z rodziny.
Wiele czynników może osłabiać lub nasilać melanogenezę. Aktywująco na ten proces wpływają oczywiście promienie ultrafioletowe (UV), pewne metale (miedź, żelazo), niektóre hormony, np. hormon przysadki mózgowej (melanocyte stimulating hormon, MSH), hormony płciowe (głównie estrogeny), stany zapalne skóry i inne. Hamują zaś hormony kory nadnerczy i kwas askorbinowy.

Dlaczego powstają ciemne plamki na skórze?

Najczęściej są one wynikiem zaburzeń hormonalnych. Dlatego pojawiają się w okresie dojrzewania, podczas ciąży, stosowania pigułek antykoncepcyjnych, w okresie menopauzy i w przypadku wielu chorób (jajników, tarczycy). Stosując leki (moczopędne, psolareny, przeciwcukrzycowe, NLPZ, tetracykliny, psychotropowe, dziegcie) i zioła, zawsze trzeba brać pod uwagę, że mogą być światłouczulające. Nie należy tego lekceważyć. Jeśli w ulotce jest napisane, że lek czy nawet herbatka ziołowa (np. z dziurawca) uwrażliwiają na słońce, należy na czas kuracji zrezygnować z opalania się (także w solarium), a na co dzień chronić skórę kremami z wysokimi filtrami UVA i UVB.
Za powstawanie przebarwień często odpowiedzialne są również kosmetyki i perfumy (zwłaszcza z retinolem, olejkiem bergamotowym itp.). Przebarwienia mogą też powstawać w przebiegu różnych schorzeń zapalnych skóry, takich jak infekcje, reakcje alergiczne, choroby o podłożu zapalnym (liszaj płaski, toczeń rumieniowaty, atopowe zapalenie skóry, trądzik młodzieńczy), a także w wyniku zranień mechanicznych lub urazów (np. oparzenia) oraz po interwencjach terapeutycznych.
Z wiekiem pojawiają się na skórze małe, okrągłe, brązowe plamki, które nazywamy plamami starczymi. Najczęściej występują one na rękach, przedramionach i twarzy. Są oznaką nadmiernej ekspozycji na słońce w ciągu życia.

Jak zapobiegać powstawaniu przebarwień?

Wiosną dobrze jest pić sok z marchwi lub zażywać tabletki z beta-karotenem. Taka kuracja zmniejsza wrażliwość skóry na promieniowanie UV i pobudza tworzenie naturalnego filtru ochronnego - melaniny. Najważniejsze jednak jest, aby:
- jak najmniej opalać się i zawsze używać kremów z filtrami,
- unikać słońca w godzinach, kiedy emisja promieniowania jest najintensywniejsza (10-16),
- jak najrzadziej korzystać z solariów.
Osoby, które mają skłonność do piegów i przebarwień, latem powinny używać kremów z filtrem nie niższym niż SPF 50+, a wiosną co najmniej SPF 20.
Stosując krem z filtrem należy pamiętać, że chroni on tylko przez kilka godzin. Trzeba więc pokrywać nim skórę kilka razy dziennie.

Co robić, kiedy się pojawią przebarwienia?

Można wypróbować dostępne w aptekach kremy rozjaśniające i depigmentacyjne, zawierające w niewielkich stężeniach: hydrochinon, kwasy owocowe, kwas kojowy, witaminę C, arbutynę, pochodne kwasu witaminy A (White Objective - Bioderma, MelaClear serum rozjaśniające - Auriga, Clairal - SVR, rozjaśniający krem na przebarwienia - Iwostin, Mela D - La Roche Posay, Thiospot - General Topics, Unitone - Isis Pharma). Jeżeli jednak stosowanie tych preparatów okaże się niewystarczające, wtedy najlepiej skonsultować się z dermatologiem i pod jego opieką poddać się profesjonalnej terapii.

Jak leczymy przebarwienia?

Zaleca się kombinację tretinoiny (kwas trans-retinowy) z hydrochinonem. Głównym działaniem niepożądanym tej terapii jest podrażnienie skóry, szczególnie wtedy, gdy stosowane są bardziej skuteczne wyższe stężenia. Może wystąpić też przemijająca nadwrażliwość na światło i paradoksalnie nasilenie leczonych przebarwień.
Kwas azelainowy, dostępny w kremie o stężeniu 20 proc., wydaje się być równie skuteczny. Jego mechanizm działania nie jest do końca znany. W przeciwieństwie do hydrochinonu, wydaje się wpływać tylko na nadaktywne melanocyty, przez co nie rozjaśnia skóry z prawidłowo działającymi melanocytami. Głównym objawem niepożądanym jest podrażnienie skóry.
Inne znane środki odbarwiające, które stosuje się w leczeniu przebarwień to rezorcyna i alfa-hydroksykwasy oraz kwas kojowy i kwas askorbinowy. Dobre efekty przynosi również mikrodermabrazja i laseroterapia (laser rubinowy, neodymowo-yagowy, IPL) albo dermabrazja laserowa (laserem CO2 lub erbowo-yagowym).
Warto jednak pamiętać, że niezależnie od zastosowanego leczenia, żadna terapia nie pomoże bez całkowitego unikania światła słonecznego. Osoba, która chce pozbyć się przebarwień, powinna nosić chroniące twarz przed słońcem nakrycie głowy i osłaniające skórę ciała ubranie oraz stosować filtry ochronne o szerokim spektrum działania. Pacjenci powinni być informowani, że walka z przebarwieniami może potrwać wiele miesięcy.